Sống trong sự bất an của lý trí...


"Phải sống trong sự bất an của lý trí" - A.Kant
"Tri nhàn, tri túc, vô vi..." (biết nhàn, biết đủ, sống vô vi) Lão tử. Lại có câu: "Tri nhàn, đãi nhàn, hà thời nhàn" (Hãy biết nhàn, còn nếu đợi nhàn thì bao giờ mới nhàn được)
"Tôi tư duy, tôi tồn tại" - R. De Carte.
"Biết kiềm chế mong muốn..." Phật
Có thể đưa ra hàng loạt những lời khuyên như vậy và điểm chung là song có gì đó khá phân biệt giữa Đông và Tây ... Người hăm hở truy cầu chân lý, kẻ dửng dưng như người ngoài cuộc.  
Song hình như họ là một! Bởi vì người ta chỉ yên lòng khi nhu cầu nhận thức đã được thỏa mãn. Hai quan niệm trên khác nhau chỉ ở giai đoạn xuất hiện: một ở đoạn đầu, một ở đoạn kết.   

Một người khá thành đạt trong sự nghiệp khoa học, Anbe Anhxtanh, khi đánh giá về mình, nói : "Tôi biết là tôi không biết gì hết...!" . Ông có lý không?

Một vị hiền triết Hy lạp giảng cho học trò về một vấn đề khá phức tạp: Tại sao người ta nói càng học càng thấy dốt? Ông vẽ hai vòng tròn lớn và nhỏ bên cạnh nhau. Giảng: tạm coi vòng lớn là tri thức của ta, còn vòng nhỏ là của trò. Phần nội tiếp là kiến thức đã chiếm lĩnh được. Phần ngoại tiếp là những điều chưa biết.  Con hãy nhìn phần ngoại tiếp của hai khối kiến thức. Phần ngoại tiếp của ai lớn hơn?  Đó là lời giải  thích cho câu hỏi trên! 
Tôi chưa từng thấy ai xử lý vấn đề phức tạp một cách giản dị như vậy! Nhưng điều đó cũng khẳng định một lần nữa số phận của kẻ thức giả là người luôn trăn trở với nhu cầu tìm hiểu những điều chưa biết.  

Và cuộc đời đâu có để ta yên để mà nhàn, nó khiêu khích và luôn bắt ta phải "sống trong sự bất an của lý trí"...
Này là kẻ hôm qua "mũ cao áo dài" ngự ngôi tối thượng, luôn khuyên người sống đạo đức... Hôm nay "về vườn" lại bất chấp và đổ đốn như một gã lưu manh tầm thường, hành xử giống như hạng người dưới đáy. (Xã hội phương Tây hiện đại gọi đó là "loại người không nên đụng tới").Vợ hắn mới chết, cỏ trên mồ chưa xanh,  hắn đã đâm đầu  vào lấy một con bé nhỏ tuổi hơn con mình và một cục nợ "bằng cái đình"... Hiển nhiên là hắn bỏ mặc những lời khuyên can, không thèm quan tâm tới ảnh hưởng xã hội. 
Vấn đề là ở chỗ: Tại sao ta lại chọn nhầm người "đức mỏng" đến như vậy ? (tài thì lại càng không đến lượt hắn!), cái gì đưa hắn lên ngôi vị ấy?   

Tư duy kiểu thằn lằn

Giống máu lạnh và lấy bụi rậm, góc khuất làm nơi nương náu. Mắt đen sì và hầu như không lòng trắng, cái lưỡi dài chẻ đôi, thò thụt hỗ trợ đắc lực cho việc kiếm miếng sinh tồn. Chạy rất nhanh để nấp rất nhanh. Sẵn sàng hi sinh một phần cơ thể, chấp nhận cụt đuôi để tồn tại… 

Thôi, xấu đẹp gì gì đi nữa (theo mắt con người)  thì cũng là kết quả của tạo hóa. Nó hợp lý thì nó tồn tại, nó tồn tại vì nó chứng minh là mình hợp lý… Thằn lằn cũng như muôn loài khác, đều có lý của nó.            

Ấy là chuyện động vật.

Còn chuyện con người?

Sao bây giờ lắm người có tư duy kiểu thằn lằn đến vậy.

Chuyện thế này. Bạn tôi có đứa con trai. Cháu học giỏi và thích thi vào trường Ngoại giao. Thi đỗ. Đi học. Học giỏi. Mới năm thứ hai thôi, nhưng nó cũng nghe, cũng biết chuyện đời: này là chuyện thằng Y, thằng X con ông nọ, ông kia, chưa tốt nghiệp đã có chỗ làm dấm trước ở ban này bộ nọ,– đại loại toàn là “chỗ ngon”. Nó về nhà, kể chuyện ở trường. Mẹ nó sốt ruột. Xem ra, con mình bị đời gạt ra rìa -  hỏng đến nơi rồi. Tương lai tối thui. Lại dằn vặt cả ông chồng, sao chiều con mà thiếu “định hướng”…

Chưa hết, lại có mấy gã hàng xóm, học hành đã chẳng đến đâu, con cái cũng như bố mẹ. Lại sang nhà bạn tôi chơi, khoe mẹo làm ấm thân con trẻ: học ít thôi, chạy việc cho con là chính. Việc gì? Thì… cũng đại loại là kiếm được vài bốn triệu một tháng, loàng xoàng, ấm thân. Và đắc ý như một mẫu mực của tư duy thực tế!

Đến chùm nho cũng phải nổi giận! Xem ra theo lối tư duy thằn lằn kia, đáng phải xỉ vả. Hắn thực dụng đến ty tiện. Mặc hắn! Song không được đem cái thước ngắn ngủn của mình ra để đo thế giới. Cái hỏng cái hư của người lớn không được làm lỗi trẻ con.  

Xã hội cần người tài giỏi, mà sự học hành đến nơi đến chốn bao giờ cũng là khởi đầu.

Đã đành, cơ quan, công sở nào bây giờ cũng là 30 + 30 + 40 (30% làm việc để nuôi cả cơ quan; 30% cầm chừng và 40 % không làm gì cả nhưng… vẫn lĩnh lương đều đặn). Không thể chối bỏ thực tế ấy, nhưng cũng không thể phủ nhận là xã hội cần cái nhóm 30% đầu tiên, cơ quan tồn tại được vì nhóm ưu tú này. Họ từ đâu ra:  từ học hành, chăm chỉ và ý thức cao về nghề nghiệp.

Có khối cậu ấm, cô chiêu dốt nát song ấm thân vì có cha mẹ làm xếp lớn, lo đặt chỗ từ rất sớm. Alan Phan ví dụ về 2 chỗ mà xã hội ta đang đua nhau chen chân: Hải quan và CSGT!  Nhưng có thể còn nhiều chỗ khác nữa…

Song chắc chắn các cô cậu ấy không phải là người mà xã hội cần.

Đã thấy trọc phú, xếp ngu, "ô dù"… nhưng chưa bao giờ thấy người giỏi mà nghèo hèn. Vì cuộc đời còn cần người giỏi.

 Và, đừng bao giờ làm nản chí con trẻ trên đường rèn luyện nhân cách, bằng cái tư duy thằn lằn kia!

   

     Hai ngày nghỉ cuối tuần...

     Có dễ đến cả chục năm trước, tôi đã từng cho rằng 2 ngày nghỉ cuối tuần là ...hơi phí! Một đất nước đang nghèo khổ thế này, sao lại lãng phí thời gian thế. Rồi đâu đó lại có lý thuyết kích cầu, với luận điểm xem ra khá thuyết phục. Rằng tiêu dùng cũng là sản xuất, 2 ngày nghỉ cuối tuần là hợp lý, là hòa nhập v.v. Cũng ậm ừ nghe vậy...

       Song bây giờ thì tôi mong sao cho đến những ngày ấy.  Mong lắm... Bởi tôi  cảm thấy chả còn "là mình" nữa nếu chỉ công việc và công việc... Nhân cách con người sẽ thiếu khuyết hoặc khó đặc tả nếu chỉ đơn tuyến về "tài liệu". Biết đâu 2 ngày nghỉ cuối tuần sẽ là sự bổ xung cần thiết. 

        Tôi sẽ đi câu, cùng anh em bạn bè hoặc thui thủi một mình với thiên nhiên. Một mình mà hòa nhập và cũng thấy thêm một con người nữa trong ta.

        Tôi đã đi câu ở Hồ Lắc một mình. 

        Hồi đó là năm 1984 - 1985 gì đó...Tôi dẫn một lớp sinh viên đi lao động ở gần Hồ Lắc.Thương lớp học sinh cùng đi lao động với thày mà bữa cơm chả có gì. Cả ngày lại hùng hục đào mương. Chúng nó cũng đang tuổi ăn, tuổi lớn. Vốn có chút "nghề", lại thấy ngư trường có vẻ hứa hẹn, tôi quyết định bỏ một buổi để thử vận may xem sao... 

     Hồ Lắc được coi là hồ lớn nhất trên Cao nguyên phía Tây. Trong xanh và rất nhiều cá cùng các sản vật khác. Hồi ấy là thế. 

       Lững thững đi bộ khoảng 7 giờ sáng tôi đã ra đến ven hồ. Chọn được chỗ câu vừa ý, tôi bắt đầu thao tác. 

     Dẫm cỏ một hồi cũng vớ được vài chú nhái xanh, thế là ổn rồi, mồi câu là quan trọng nhất với cái nghề nhử cá lóc...

     Hôm ấy gió khá lặng, trời trong xanh, nắng đẹp.

    Đầu tiên thì tôi chỉ chú ý vào vệt câu và quan sát xung quanh xem động tĩnh của cá ra sao. Mặt nước vẫn xanh và đầy bí hiểm.    

      Được một lúc, từ phía vùng nước sâu có vật gì đó đen đen, khá lớn và chầm chậm theo con mồi vào vùng nước nông. Cá lóc hay cá chuối là như vậy. Tập tính của nó là rình mò nơi "tranh tối, tranh sáng"... Đến đường câu tiếp sau thì nó "phỉm" một cái, bọt dưới sâu sục lên,  sợi cước chuyển động bất bình thường, nghe nặng đầu cần. Con cá khá ham mồi, buổi sáng mà... 

      Tim đập rộn ràng - bao giờ cũng có cảm giác như vậy, cho dù là dân có nghề và thâm niên cao... Tôi cũng đủ bình tĩnh để đợi cá cắn và nuốt sâu. Thông thường, đầu xuôi thì đuôi lọt, cú đớp đầu tiên phải giật được cá, nếu hỏng, "xui lắm"... Thấy đã chắc ăn, tôi lắc mạnh tay phải, tiếng cước cắt nước và gió, nghe chíu. 

    Có cái gì đó như phản lại lực giật của tay, nước phía xa cuộn khẽ. Đóng rồi! Con cá đã bị mắc lưỡi. Nó khá lì đòn, tiếp tục dúi sâu, mà dường như cũng không vội vã gì lắm, nó đưa sợi cước chậm chậm sang phải rồi lại sang trái. Dường như thử nhau chơi, tôi cũng chả vội gì... Xem ra đẳng cấp "đằng ấy" cũng cao đấy. Giật cá to, đóng rồi mà không đứt cước thì cứ từ từ - dân đi câu tính như vậy. 

       Dòng nó hết đoạn nước sâu, đến đoạn nước nông gần bờ thì tôi thực sự  "tá hỏa"... Con cá to quá, có lẽ bằng cái phích nước, đầu nó chúi vào cùng đám rong bị kéo theo. Đầu cần nặng hơn nhiều,  cong vút và có tiếng kêu lắc rắc...Nhưng chính nhờ đám rong bịt lấy mắt, nên nó "tối mắt" và phản ứng không dữ dằn. Vài phút sau thì nó lên bờ cái "huỵch". Lúc ấy, sản phẩm mới bộc lộ rõ giá trị: khoảng 2 kg. Cá lóc tầm ấy là khá rồi. Cú giật đầu tiên khá chững chạc.

      10 phút sau lại một chú nữa, cỡ chừng gần 1 kg. Tiếp sau đó lại một chú kha khá nữa. 

       Lòng tôi thật thư thái và trời cũng thật đẹp. 

     Tất cả các sự kiện chính của buổi câu chỉ diễn ra trong vòng khoảng 30 phút. Rồi yên lặng như tờ. Mặc kệ, túi cá của tôi đã óc ách 3 con - quá đạt! 

       Từ 9 h đến 11h, không có một động tĩnh gì. Tôi vẫn mải miết đánh vòng câu và bắt đầu quan sát xung quanh. 

       Bên kia hồ, một chú voi nhà (của bà con M'nông, buôn M'liêng) sừng sững như khối đá, đang "ăn sáng". Nó lội xuống ven hồ, nước ngập đến bụng và vặt cỏ. Tôi để ý thấy chú ta rất kỹ tính. Một búi cỏ được nhổ lên, nó không đưa vào miệng ngay mà "thì thùm" rửa đi rửa lại có đến hơn chục lần. Sạch bóng rồi sau đó mới ăn. Tiếp sau, búi cỏ khác, lại chu trình như vậy ... Voi không di chuyển và cũng không thay đổi động hình. Tôi thì cách nó hơn trăm thước, cũng như cái bóng... 

        Có tiếng động phành phạch trên đầu. Sau lưng tôi là một cây khô khá lớn. Trên ngọn cây có một tổ đại bàng đất. Con chim mẹ tiếng kêu "kiu - kiu" nựng con nghe rất rõ. Sáng đến giờ nó đã ba lần rời tổ đi kiếm và mang mồi về cho con. Sải cánh của nó có dễ đến hơn 1 mét. Bóng cánh chim thỉnh thoảng lại in qua vệt câu...

        Tiếng vòi voi phì phò rửa cỏ, tiếng  mẹ con đại bàng đất cùng với trời nước hồ Lắc hôm ấy cho tôi một ấn tượng không bao giờ quên. Lúc ấy, cứ ngỡ là bình thường thôi, song cảnh đó có lẽ không bao giờ còn được gặp lại. Những vẻ đẹp của cuộc đời, thoáng qua thôi, song in trong tâm trí sao lâu đến vậy...        

     Hơn 11 h  trưa thì về đến ngôi nhà dài, có dễ đến 30m, ở buôn Ky - nơi thày trò trú chân trong đợt lao động. 

        Thằng bạn tôi - "Hà lác", cũng là giáo viên cùng đi,  đangvắt vẻo hóng gió và đợi cơm trên lan can nhà dài, nhìn tôi lôi thôi nào cần nào túi, đang từ cổng lừ lừ tiến vào. 

      Nó toét miệng, giọng đầy vẻ chế diễu: 

    -  Chắc lại đ... được cái gì rồi...! (Tôi biết mà, vẫn thế!)

      Chả nói chả rằng, tôi dốc ngược cái túi bạt Mỹ cái uỵch, 3 "chiến lợi phẩm" lũ lượt lăn ra đất. Mấy cậu sinh viên người dân tộc, kêu tướng: "Pư...ư! Ca to quạ! Thày cau giọi thệ!". 

       Chúng nó lễ mễ khiêng đến một cái chảo nước, thả 3 chú cá vào và cả lớp xúm xít xem "triển lãm thành tựu kinh tế" một lúc rồi mới bận rộn với nồi canh chua...

     Vâng, những cảnh, những người như vậy, làm sao tôi có thể còn gặp lại... 

       Cho dù bây giờ, mỗi tuần có những 2 ngày nghỉ...